ชาผลไม้ ชาแต่งกลิ่น ชาสมุนไพร ต่างกันตรงไหน ?

ลองนึกภาพชั้นวางในร้านชาสักร้าน ป้ายบนถุงเขียนว่า "ชาพีช" "ชามะลิ" "ชาคาโมมายล์" "ชาเก๊กฮวย" "ชาผลไม้รวม" วางเรียงกันอยู่ในหมวดเดียวกัน ราวกับเป็นของประเภทเดียวกันหมด

แต่จริง ๆ แล้วในกลุ่มนั้นมีของอย่างน้อยสามประเภทที่ต่างกันคนละเรื่อง บางถุงมี ใบชาจริง อยู่ข้างใน บางถุงไม่มีเลยแม้แต่ใบเดียว บางถุงมีคาเฟอีน บางถุงไม่มี บางถุงชงซ้ำได้หลายรอบ บางถุงชงได้ครั้งเดียวก็หมดรส

ความสับสนตรงนี้ไม่ใช่เรื่องเล็ก เพราะมันส่งผลกับสิ่งที่คุณดื่มจริง ๆ ทั้งเรื่องคาเฟอีนตอนเย็น เรื่องความคุ้มค่าเวลาซื้อ และเรื่องรสชาติที่ได้ไม่ตรงกับที่คาดหวัง บทความนี้จะแยกให้ชัดทีละประเภทค่ะ

เส้นแบ่งที่สำคัญที่สุด: มีใบชาจริงหรือเปล่า

ก่อนจะไปที่รายละเอียด ต้องวางหลักไว้ก่อนหนึ่งข้อ

คำว่า "ชา" ในความหมายทางพฤกษศาสตร์ หมายถึงเครื่องดื่มที่ทำจากใบของต้น Camellia sinensis เท่านั้น ชาเขียว ชาขาว ชาอู่หลง ชาดำ ชาผูเอ่อร์ ทั้งหมดมาจากต้นเดียวกันนี้ ต่างกันแค่วิธีแปรรูป

ทุกอย่างที่ไม่ได้มาจากต้นนี้ ในทางสากลจะไม่เรียกว่า tea แต่เรียกว่า tisane หรือ herbal infusion แม้ในภาษาไทยเราจะเรียกรวม ๆ ว่า "ชา" หมดก็ตาม

เส้นแบ่งนี้สำคัญเพราะมันตัดสินสองเรื่องทันที—มีคาเฟอีนหรือไม่ และ ชงซ้ำได้กี่รอบ

ประเภทที่ 1: ชาแต่งกลิ่น (Scented Tea)

นี่คือกลุ่มที่ใกล้เคียงกับ "ชาแท้" มากที่สุด เพราะฐานคือใบชาจริงจากต้นชา แล้วเติมกลิ่นเข้าไป

วิธีเติมกลิ่นมีสองระดับ ระดับที่ดั้งเดิมและประณีตที่สุดคือการอบด้วยดอกไม้สด อย่างชามะลิ (茉莉花茶) ซึ่งเป็นกรณีศึกษาที่ดีที่สุด กระบวนการคือนำใบชาเขียวมาวางสลับชั้นกับดอกมะลิที่เพิ่งบานในตอนกลางคืน ใบชาซึ่งมีคุณสมบัติดูดกลิ่นได้ดีจะดูดกลิ่นมะลิเข้าไป จากนั้นแยกดอกเก่าออก แล้วอบซ้ำกับดอกใหม่อีกหลายรอบ ชามะลิเกรดดีอาจอบซ้ำถึงเจ็ดหรือเก้ารอบ กว่าจะเสร็จใช้เวลาหลายวัน

สังเกตอย่างหนึ่งค่ะ—ชามะลิคุณภาพดีมักไม่มีดอกมะลิเหลืออยู่ในถุง เพราะดอกที่ให้กลิ่นหมดแล้วจะถูกคัดออก ถุงที่มีดอกแห้งเยอะ ๆ ไม่ได้แปลว่าดีกว่า หลายครั้งเป็นการใส่กลับเข้าไปเพื่อความสวยงามเท่านั้น

อีกวิธีคือการเติมน้ำมันหอมระเหยหรือหัวเชื้อกลิ่นลงในใบชาโดยตรง ซึ่งเร็วกว่า ถูกกว่า และเป็นวิธีที่ใช้กับชาแต่งกลิ่นผลไม้ส่วนใหญ่ในท้องตลาด เช่นชาพีช ชาลิ้นจี่ ชาสตรอว์เบอร์รี ไม่ใช่เรื่องผิดหรือไม่ดีเสมอไป แต่คุณภาพขึ้นกับหัวเชื้อที่ใช้อย่างมาก

สิ่งที่ควรรู้: ชากลุ่มนี้มีคาเฟอีน เพราะฐานเป็นใบชาจริง ชงซ้ำได้หลายรอบ แต่กลิ่นจะจางลงเร็วกว่ารสของตัวชาเอง รอบสองสามมักเหลือแต่ตัวชา

ตัวอย่างที่พบบ่อย: ชามะลิ ชาหอมหมื่นลี้ (桂花茶) เอิร์ลเกรย์ (ชาดำแต่งกลิ่นเบอร์กาม็อต) ชาอู่หลงกลิ่นพีช

ประเภทที่ 2: ชาผลไม้ (Fruit Tea)

ตรงนี้คือจุดที่คนสับสนมากที่สุด เพราะคำว่า "ชาผลไม้" ในภาษาไทยถูกใช้เรียกของสองอย่างที่ต่างกันสิ้นเชิง

แบบที่หนึ่ง: ชาผลไม้ที่ไม่มีใบชาเลย เป็นส่วนผสมของผลไม้อบแห้ง กลีบดอก และสมุนไพร เช่นชิ้นแอปเปิล ดอกกระเจี๊ยบ ผิวส้ม ลูกเกด ชงแล้วได้น้ำสีสวยรสเปรี้ยวหวาน ไม่มีคาเฟอีน ดื่มตอนกลางคืนได้สบาย ในต่างประเทศจะเรียกกลุ่มนี้ว่า fruit infusion ชัดเจน

แบบที่สอง: ชาผลไม้ที่ใช้ใบชาเป็นฐาน คือชาจริง (มักเป็นชาเขียว ชาดำ หรืออู่หลง) ผสมกับผลไม้แห้งหรือผลไม้สด นี่คือแบบที่ร้านเครื่องดื่มส่วนใหญ่ใช้ทำเมนูชาผลไม้ เพราะตัวชาให้โครงสร้าง ความฝาดอ่อน ๆ และความลึกที่ผลไม้อย่างเดียวให้ไม่ได้

ความต่างระหว่างสองแบบนี้ไม่ใช่เรื่องดีกว่าหรือแย่กว่า แต่เป็นเรื่องที่คุณควรรู้ว่ากำลังดื่มอะไรอยู่ โดยเฉพาะถ้าดื่มตอนเย็นแล้วนอนไม่หลับ หรือกำลังหาเครื่องดื่มให้เด็ก

วิธีดูง่าย ๆ: อ่านส่วนผสมบนถุง ถ้ามีคำว่าชาเขียว ชาดำ ชาอู่หลง หรือ black tea/green tea อยู่ในรายการ แปลว่ามีคาเฟอีน ถ้ามีแต่ชื่อผลไม้ ดอกไม้ และสมุนไพร แปลว่าไม่มี

ประเภทที่ 3: ชาสมุนไพร (Herbal Tea / Tisane)

กลุ่มนี้ไม่มีใบชาเลยโดยนิยาม ทำจากส่วนอื่นของพืช—ดอก ใบ ราก เปลือก หรือเมล็ด

คนไทยคุ้นเคยกับกลุ่มนี้มากกว่าที่คิด ชาเก๊กฮวย ชาใบเตย ชาตะไคร้ ชาขิง น้ำกระเจี๊ยบ ล้วนอยู่ในหมวดนี้ทั้งหมด ส่วนที่มาจากตะวันตกก็มีคาโมมายล์ เปปเปอร์มินต์ รอยบอส

ลักษณะร่วมของกลุ่มนี้: ไม่มีคาเฟอีน ชงได้รอบเดียวหรือสองรอบก็เริ่มจืด และมักใช้น้ำร้อนจัด 100 องศาได้โดยไม่กลัวขม เพราะไม่มีสารแทนนินแบบใบชา

ข้อควรระวังที่ควรพูดถึง: สมุนไพรบางชนิดมีฤทธิ์ทางยา คนที่ตั้งครรภ์ กินยาประจำ หรือมีโรคประจำตัว ควรตรวจสอบก่อนดื่มสมุนไพรที่ไม่คุ้นเคยเป็นประจำ ไม่ใช่ทุกอย่างที่เป็นธรรมชาติจะปลอดภัยสำหรับทุกคนค่ะ

เปรียบเทียบให้เห็นภาพ

เลือกยังไงให้ได้ของที่ต้องการจริง ๆ

ถ้าคุณดื่มตอนเย็นหรือก่อนนอน เลือกชาสมุนไพรหรือชาผลไม้ที่ไม่มีใบชา และอ่านส่วนผสมทุกครั้ง หลายคนดื่ม "ชาผลไม้" ตอนสามทุ่มแล้วนอนไม่หลับ โดยไม่รู้ว่ามีชาดำอยู่ในนั้น

ถ้าคุณอยากได้ความคุ้มค่า ชาแต่งกลิ่นที่ฐานเป็นชาดีจะชงซ้ำได้หลายรอบ ต่างจากชาผลไม้แห้งที่ชงรอบเดียวก็หมดรส คิดเป็นราคาต่อแก้วแล้วมักถูกกว่าที่เห็นบนป้ายราคา

ถ้าคุณต้องการกลิ่นที่เป็นธรรมชาติจริง ๆ มองหาชาที่ระบุวิธีทำ เช่นชามะลิที่บอกจำนวนรอบการอบ หรือชาที่ระบุว่าใช้ผลไม้อบแห้งจริงไม่ใช่หัวเชื้อกลิ่น ราคาจะสูงกว่า แต่ความต่างชัดเจนตั้งแต่เปิดถุง

ถ้าคุณกำลังทำเมนูเอง เริ่มจากเลือกฐานให้ถูกก่อนเลือกผลไม้ ผลไม้เปรี้ยวจัดอย่างเสาวรสหรือมะนาวเข้ากับชาดำหรืออู่หลงคั่วที่มีโครงสร้างพอจะรับความเปรี้ยว ส่วนผลไม้หวานหอมอย่างพีชหรือลิ้นจี่เข้ากับชาเขียวหรืออู่หลงอ่อนที่ไม่ไปกลบกลิ่นผลไม้

คำว่า "ชา" ในไทยกว้างกว่าที่อื่น

ภาษาไทยเรียกทุกอย่างที่แช่ในน้ำร้อนแล้วดื่มว่าชาหมด ซึ่งไม่ผิด และไม่จำเป็นต้องเปลี่ยน

แต่การรู้ว่าข้างในถุงมีอะไรจะเปลี่ยนวิธีที่คุณเลือกและวิธีที่คุณชงไปพอสมควร คนที่รู้ว่าชาในมือมีใบชาจริงจะไม่ใช้น้ำเดือดจัดจนขม คนที่รู้ว่าไม่มีใบชาจะไม่พยายามชงรอบสองแล้วผิดหวัง และคนที่รู้เรื่องคาเฟอีนจะเลือกดื่มได้ตรงกับจังหวะชีวิตตัวเองมากขึ้น

ที่ TEA SERVE ถนนอัษฎาธร ใกล้จริงใจมาเก็ต เรามีทั้งชาแท้ ชาแต่งกลิ่น และเมนูชาผลไม้ที่ใช้ชาจริงเป็นฐาน ถ้าไม่แน่ใจว่าอยากได้แบบไหน หรือกำลังหาอะไรดื่มตอนเย็นที่ไม่รบกวนการนอน ถามพนักงานได้เลยค่ะ เราแนะนำให้ตรงกับสิ่งที่คุณต้องการจริง ๆ ไม่ใช่แค่ตัวที่ขายดีที่สุด